Zamek w Czorsztynie

 

3

www.zamekwczorsztynie.pl

ZAMEK W CZORSZTYNIE

Aby dostać się do zamku, należy kierować z centrum Czorsztyna drogą w dół, w kierunku jeziora. Wkrótce dojeżdżamy do parkingu przy pawilonie Pienińskiego Parku Narodowego,
gdzie możemy kupić bilety na zamek. W budynku są toalety, których nie ma później w pobliżu zamku. Dalej trasa jest zamknięta dla ruchu kołowego, więc idziemy kilkaset metrów pieszo wąską asfaltową drogą, która dawniej była drogą publiczną schodzącą do skałek u stóp zamku. Był to gościniec zbudowany ok. 1925r. łączącym dawny Czorsztyn z osiedlem letniskowym zwanym Nadzamczem.

Maszerując wśród drzew dochodzimy do miejsca, w którym możemy zobaczyć znaki kierujące nas ścieżką przez las do przystani nad jeziorem. Idąc w kierunku zamku dochodzimy do bramy i murów zamku dolnego. Jeszcze tylko chwila i przez metalowe schody zbudowane dla ułatwienia podejścia dochodzimy do baszty Baranowskiego, przez którą wchodzimy na dziedziniec zamkowy. Na zamku  nie ma przewodnika, więc warto kierować się numerowanymi tabliczkami z opisami znajdującymi się na ścianach.

Historia zamku

Zamek czorsztyński wznosi się w szczytowej partii Zamkowej Góry (588 m), opadającej stromo do wód zalewu czorsztyńskiego. Był on polską warownią wzniesioną  na skale 95 metrów ponad poziomem rzeki Dunajec i pełnił ważną rolę twierdzy granicznej przy starym szlaku łączącym Małopolskę z Węgrami. Chociaż główny trakt handlowy na Węgry prowadził przez Nowy Sącz, tędy szła droga „dyplomatyczna”, dłuższa, lecz bezpieczniejsza.

Początki zamku nie są dokładnie znane. Prawdopodobnie początkowo był tutaj drewniany gródek , do którego następnie dobudowano „stołp”­cylindryczną wieżę. Zwany był Wroninem, choć ta nazwa była przypisana do innego wzniesienia na północny­zachód od Góry Zamkowej. Według Długosza w roku 1241, na zamku miał się schronić przed najazdem Tatarów Bolesław Wstydliwy z Kingą. Długosz wymienia pod datą 1246 nazwisko Jana Wydżgi herbu Janina jako właściciela zamku, który od 1249r piastował godność starosądeckiego kasztelana. Miał tenże Wydżga znaleźć obfite żyły złota na granicy węgierskiej, a umierając zostawić wskazówki o kopalniach na terenie Sądecczyzny. Jednak historia nie osądza go zbyt łaskawie za jego współpracę z Krzyżakami. Badania archeologiczne nie potwierdzą jednak tak wczesnego założenia grodu.

Przypuszcza się, że gród Wronin powstał po najeździe Tatarów w 1287r. Najstarszy dokument wspominający wyraźnie o zamku to XV­wieczna kopia aktu lokacyjnego wsi Kluszkowce z 1320r. Zamek murowany powstał w XIV w za czasów Kazimierza Wielkiego, który doceniał strategiczne położenie warowni. Król ten przejeżdżał tędy jadąc do Węgier i prawdopodobnie gościł na zamku w 1335 jadąc na zjazd w Wyszechradzie oraz w latach 1339 i 1369r. W 1370 po śmierci Kazimierza Wielkiego przejeżdżał tędy, jadąc do Krakowa, Ludwik Węgierski. Jak chcą niektórzy, końcem XIV bądź początkiem XV w Czorsztyn przeszedł w ręce Zawiszy Czarnego herbu Sulima, który za zasługi podczas wojen z Turcją otrzymał również od króla węgierskiego Zygmunta I starostwo spiskie. Około 1400r. zamek miał być zdobyty przez banitów Słupeckiego herbu Rawicz i Jana Rogalę, kasztelana włocławskiego, a został odbity na rozkaz Jagiełły dopiero w 1402.

Król Władysław Jagiełło wielokrotnie bywał na czorsztyńskim zamku. W 1412 roku zabawił tutaj, a następnie przekazał na zamku w Niedzicy 37tyś kóp srebrnych groszy praskich, jako pożyczkę dla króla węgierskiego Zygmunta Luksemburczyka, otrzymując w zastaw tereny na Spiszu. Tutaj też w 1440 roku żegnał się z matką Władysław Warneńczyk wyruszając na wyprawę przeciwko Turkom.
W 1543r. starostą czorsztyńskim jest Piotr Kmita z Wiśnicza, wojewoda krakowski, wielki marszałek koronny. To na niego i jego urzędników skarżyli się do króla mieszkańcy okolicznych wsi, narzekając na dodatkowe, ciężkie prace zlecane im przez starostę.

W pierwszej połowie XVII zamek został przebudowany przez starostę Baranowskiego, który wielkie krzywdy swym poddanym czynił. Nawet miasto Krościenko skarżyło się do króla, że Baranowski zabrania mieszczanom łowienia ryb w Dunajcu, pieniędzy się domaga i im wolnego wyrębu za własną potrzebą w lasach broni. To właśnie jego imię nosi obecnie baszta, przez którą wchodzi się na dziedziniec zamku średniego.
W 1651r. słabo strzeżony zamek został zdobyty przez zbuntowanych chłopów pod wodzą Aleksandra Kostki Napierskiego. Poszło im to łatwo gdyż starosta Jerzy Platenberg, szlachcic inflancki, puścił zamek w dzierżawę sam podążając ze swymi ludźmi na Ukrainę, aby dołączyć do wojsk królewskich walczących z Chmielnickim. Mieszkało w nim zaledwie kilku Żydów dzierżawiących włości. Z zamku czorsztyńskiego Napierski wysyłał manifesty obiecując w imieniu króla uwolnienie od ciężarów i mobilizując do walki. Przeciwko niemu ruszył starosta dobczycki Mikołaj Jordan na czele 85 żołnierzy. Później na apel biskupa Gembickiego rzucono dalsze wojska. W sumie przeciwko Napierskiemu stanęło ok 1000 (niektórzy podają liczbę 2000) ludzi z 6 armatami. Zbuntowani chłopi widząc swoją beznadziejną sytuację wydali swoich przywódców. Napierski i dwóch innych hersztów, Łętowski i Radocki, zostali przewiezieni do Krakowa i skazani na śmierć. Napierski zginął na palu a jago towarzyszy ścięto i poćwiartowano.
Postać Napierskiego szybo obrosła legendą a władze Polski Ludowej starały się stworzyć jego mit jako obrońcy uciśnionego ludu. Jest jednak bardzo prawdopodobne, że działał on na zlecenie Szwedów i Chmielnickiego.

Następnym władcą goszczącym na zamku był Jan Kazimierz, który w 1655 uchodził z Polski przed Szwedami. W XVIII wieku zamek ucierpiał od wałęsających się różnych wojsk w czasie walk dynastycznych pomiędzy Augustem III i Stanisławem Leszczyńskim. W 1735 roku wojska rosyjskie, sprowadzone przez stronnika  Augusta starostę spiskiego Teodora Lubomirskiego, splądrowały zamek oraz okolicę, nakładając na starostwo kontrybucję w wysokości 50000 tynfów. W 1769 zamek zajęli konfederaci barscy, jednak wkrótce zostali stamtąd wyparci przez wojsk austriackie.

Ostatnim starostą był Józef z Potoka na Monasterzyskach Potocki, starosta również halicki, kasztelan lwowski, pułkownik wojsk koronnych, który objął Czorsztyn w 1763 i był w jego posiadaniu do śmierci w 1797­ choć opuścił go już w 1790. W 1790 roku dach zamku spłonął od pioruna i od tego momentu zaczął on popadać w ruinę. Po śmierci żony starosty, starościny Józefy Potockiej, zamek objął w posiadanie rząd austriacki.

Drohojowscy właścicielami

W roku 1812 starostwo czorsztyńskie zostało podzielone na pięć części i wystawione na licytację, lecz  dopiero w 1819 r. Jan Maksymilian Drohojowski zakupił Czorsztyn wraz z zamkiem, zabudowaniami gospodarczymi oraz wsiami: Kluszkowce, Krośnica, Hałuszowa, Sromowce Wyżne i Niżne.
Kupujący nabywali też prawa do łowienia ryb w Dunajcu, propinacji piwa i wódki, myta mostowego w Sromowcach oraz dochodów z browaru, gorzelni, trzech karczem, trzech młynów, tartaku i wapienni. Wraz z żoną, Wiktorią z Grudnickich, oraz dwojgiem małych dzieci zamieszkali w drewnianym dworze na podzamczu. Dwór ten  spłonął wraz z folwarkiem, wozownią i gorzelnią w 1825 roku podpalony przez chłopa Dobrowolskiego. Podobny los spotkał następny dwór w 1852r, już po śmierci J. M. Drohojowskiego i cała rodzina była zmuszona do zamieszkania w budynku byłej komory celnej. W następnym roku syn Jana Maksymiliana, Marceli, w skutek podziału majątku dokonanego przez matkę, otrzymał Czorsztyn z przyległymi wsiami i przystąpił do budowy następnego dworu i zabudowań gospodarczych. Był to okazały i nowoczesny dwór, według projektu Feliksa Księżarskiego, który został ukończony w 1862r. Był murowanym budynkiem na planie litery L, w otoczeniu parku z murowanymi altankami. Powstał on u stóp malowniczych ruin zamku, w pobliżu drogi do zamku Niedzickiego i Sromowiec.

Podczas galicyjskiego głodu w 1847 roku Drohojowscy w  miarę możliwości pomagali włościanom.
Marceli Drohojowski, urodzony w 1817r. we Lwowie, spędził w Czorsztynie całe swoje życie. Obowiązki dziedzica przerywały mu powinności patriotyczne, z powodu których był wielokrotnie więziony i prześladowany przez zaborców. Mieszkając w Czorsztynie pełnił różne funkcje publiczne, był delegatem Towarzystwa ogniowego krakowskiego, detaksatorem sądowym, a w 1860r został wybrany posłem na sejm z „grupy większej własności ziemskiej”. Pisywał również artykuły do dziennika „Czas”. Drohojowscy oskarżani byli w różnych publikacjach o dewastowanie upadającego zamku czorsztyńskiego. Marceli dotknięty tymi atakami, opublikował w 1869 roku broszurę w drukarni krakowskiego „Czasu” i zdołał w udokumentowany sposób obronić honoru rodziny, potwierdzając swój pozytywny stosunek do przeszłości tego miejsca. Majątek czorsztyński gościł zauroczonego w okolicy Wincentego Pola.
W 1882r. Marceli podzielił majątek swój i żony, Florentyny z Fihauserów zm. w 1870r, pomiędzy trzech synów­ Stanisława, Kazimierza, Tadeusza oraz córkę Wiktorię. Stanisław pozostał w majątku czorsztyńskim, będąc miłośnikiem lokalnej historii.. Marceli Drohojowski zmarł w 1909r., mając 93 lata. Stanisław Drohojowski w 1921 roku stworzył na powierzchni 7.5 ha prywatny rezerwat przyrody w okolicy zamku.
Ostatnim właścicielem dóbr był Marian Drohojowski, wnuk Marcelego, zmarły 22 czerwca 1945 roku.
Po 1945 roku dwór stał się siedzibą szkoły rolniczej, potem zbiorowym domem mieszkalnym a następnie domem wypoczynkowym. Od 1960 roku był strażnicą Wojsk Ochrony Pogranicza, a podczas napełniania zbiornika czorsztyńskiego jego resztki znalazły się pod taflą jeziora. Od 1951r prowadzono na zamku prace konserwatorskie a w latach dziewięćdziesiątych udostępniono zamek do zwiedzania.

Muzeum

Obecnie zamek, z częściowo odbudowanym zamkiem górnym i średnim, można zwiedzać indywidualnie kupując bilety w kasie muzeum.
Zamek znajduje się pod opieką Pienińskiego Parku Narodowego.
Zamek czynny: * 01 maj ­ 30 sierpień   09:00­ 18:00 codziennie * 01 październik­ 30 kwiecień   10:00­ 15:00 oprócz poniedziałków
Nieczynne: 01 stycznia, 01 listopada, 25 i 26 grudnia, Święta Wielkanocne

Miejscowość Czorsztyn

Historia tej miejscowość jest z nierozerwalnie związana zamkiem, a powstała ona jako osada przygrodowa. Według spisu z 1765 r. starostwo czorsztyńskie rozciągało się od przysiółka Huba (z 5 zagrodami), Maniowy,  Ochotnicę, Tylmanową, Krościenko, Szczawnicę do Sromowiec Wyżnych i Niżnych włączając mniejsze wsie. Folwarków starościńskich było cztery, w Maniowach, Hałuszowej, Krościenku oraz u stóp zamku. W dawnych czasach główną częścią wsi Czorsztyn było tzw. Podzamcze powyżej dworu ,na południowym zboczu wzniesienia. Wciąż znajduje się tam źródło z którego woda ściekała do dworskiej gorzelni. Na wschodnim krańcu znajdował się młodszy do Podzamcza przysiółek Podubocze. W 1818 r. do zbudowań folwarku starościńskiego należały: dom mieszkalny, karczma z pokojami gościnnymi, browar, gorzelnia, 7 spichlerzy, 9 stodół, wozownia, 19 obór, 2 piwnice i studnia.

Do włości czorsztyńskich należał jeszcze młyn oraz tartak z systemem kanałów u ujścia potoku Kluszkowieckiego. Skrzyżowanie dróg w Czorsztynie przy ujściu potoku Kluszkowieckiego do Dunajca powstało po roku 1871, kiedy zbudowano drogę łączącą Nowy Targ ze Szczawnicą przez przełęcz Snozka. Miejsce to stało się następnie centrum Czorsztyna, powstało tam wiele domów wczasowych i budynki lokalnej administracji.
Nadzamcze, czyli miejsce w którym znajduje sie współczesny Czorsztyn, powstało ok. 1925r. z inicjatywy Stanisława Drohojowskiego jako osiedle letniskowe. W okresie międzywojennym wybudowano tam kilka domów wczasowych i letniskowych.

W 1930r Czorsztyn­Nadzamcze odwiedziła marszałkowa Piłsudska ze starszą córką i lekarką. Czorsztyn czasie okupacji był to ważnym punktem przerzutowym na Węgry, również hrabina Salamon z zamku niedzickiego udzielała schronienia polskim konspiratorom. Teresa Drohojowska prowadziła tu w czasie wojny punkt sanitarno­apteczny.

Jak podaje Lesław Bochenek w przewodniku „Dolina Dunajca” w 1987r Czorsztyn miał ok. 300 mieszkańców. Leżał on na trasie Nowy Targ­Kroscienko. Droga z Nowego Targu biegła przez Maniowy i dalej drogą wzdłuż Dunajca do Czorsztyna­Skrzyżowanie u stóp Zielonych Skałek, następnie skręcając w lewo do Kluszkowiec. W tym czasie w starym Czorsztynie istniały: poczta, bank, stacja benzynowa, sklep obuwniczy i spożywczy, restauracja „Pieniny”, domy wypoczynkowe oraz otwarta „pijalnia piwa”. Z Czorsztyna biegła asfaltowa droga do Nadzamacza oraz budowanej zapory i mostu pod zamkiem niedzickim. Przechodziło się pomiędzy skałkami przy których można było spotkać w lecie opalających się wczasowiczów oraz miejscową młodzież skaczącą do wody z ustępów skałek jako, że Dunajec był w tym miejscu wyjątkowo głęboki.

Na skałce zwanej Halka był pawilon zbudowany przez Drohojowskich, używany w ostatnich swoich latach jako kapliczka.
Został on przeniesiony na teren powyżej zbiornika i znajduje się obecnie na cmentarzu czorsztyńskim. Idąc dalej w kierunku Niedzicy mijało się dawny dwór Drohojowskich pełniący funkcję strażnicy Wojsk Ochrony Pogranicza aż do lat ’80 oraz zabudowania gospodarcze z tzw. Owczarnią. Następnie po lewej stronie mijało się przysiółek Podubocze a dalej dolinę Harczygrunt. U jej wrót znajdowała się biała wapienna skałka a dalej zagroda, która widniała już na mapach z końca XIX w. Dochodząc do mostu można było zauważyć pozostałości przystani flisackiej pod zamkiem niedzickim.

Dawną miejscowość pochłonęły wody jeziora, mieszkańcy zostali przesiedleni i zamieszkali głównie w Nadzamczu, czyli obecnym Czorsztynie właściwym. Kilka XIX-­wiecznych willi czorsztyńskich zostało przeniesionych, w szerokim tego słowa znaczeniu, poza teren zalewu. Obecnie do gminy Czorsztyn o powierzchni 6172 ha należą następujące miejscowości: Huba, Maniowy, Mizerna, Kluszkowce, Sromowce Wyżne i Sromowce Niżne.
U stóp zamku, nad zalewem, znajduje się przystań dla kursującego z Niedzicy statku wycieczkowego oraz wypożyczalnia sprzętu wodnego, do których łatwo dojść kierując się w stronę zamku a następnie ścieżką przez las.

DSC_0118